!

unfortunately this article is

not available in english

 

You can still read the article below in its original Dutch version. You can change your preferred language by simply using the options on the top left of this page.

 

kleurrijk journaal van scheepsdokter


  Seminar

Historica Rosanne Baars onderzoekt als Warnsinck-fellow het fascinerende journaal van de 18e-eeuwse scheepschirurgijn Johannes Veltkamp. Dit is haar verslag van haar kennismaking met dit kleurrijke document.


een ware traktatie

Tijdens mijn studie geschiedenis heb ik veel bijzondere vroegmoderne dagboeken en verslagen gezien, maar het reisverslag dat ik nu mag bestuderen is een ware traktatie. Niet vaak zie je een verslag dat zo goedhartig en enthousiast is geschreven.


Het journaal (reisverslag) van Johannes (‘Joannes’) Veltkamp is een document van 200 pagina’s en maakt al sinds de jaren ‘30 van de vorige eeuw deel uit van de collectie van Het Scheepvaartmuseum. Het is al een aantal malen gebruikt als bron voor artikelen, bijvoorbeeld voor publicaties over de muiterij op het schip Nijenburg in 1764, maar nooit grondig onderzocht.


scherpe observaties

Veltkamp werd in 1733 in Zwolle geboren en trad op 26-jarige leeftijd in dienst van de Admiraliteit van Amsterdam als chirurgijn. Tussen 1759 en 1765 maakte hij vier reizen naar onder meer Algiers, Sint Eustatius en Tunis. Omdat hij voor die tijd nooit eerder op zee was geweest, is hij een interessante observator. Alles is nieuw voor hem en hij beschrijft alles uitvoerig, van de gang van zaken op het schip tot en met de gebruiken in de landen die hij aandoet. Naarmate hij door de wol geverfd raakt, begint hij nonchalanter de zeemanstaal te gebruiken. Bijzonder zijn ook de tekeningen waarmee hij zijn aantekeningen verluchtigt. Met zijn oog voor de dagelijkse praktijk tekent hij bijvoorbeeld werkende slaven in Noord-Afrika, waar die meestal werden afgebeeld tijdens een gruwelijke afstraffing. Ook daarom is Veltkamp een bijzonder waardevolle bron.


Veltkamp neemt zijn vak serieus. In Zuid-Europa bezoekt hij ziekenhuizen om te kijken hoe men daar de gewonden verzorgt. Bij de kapitein dringt hij erop aan om sinaasappelen en citroenen te kopen, omdat veel bemanningsleden aan scheurbuik lijden. Maar hij laat zich ook zien als een jongeman op avontuur die houdt van grappen maken. Met veel plezier vertelt hij hoe de commandeur en de scheepsdominee van de wagen vallen tijdens een wedstrijdje met de koets. In een paleis in Algiers gaat hij brutaal in het ledikant liggen waarin de vorige dey is vermoord, tot grote hilariteit van de omstanders.


onderhoudend en komisch

Veltkamps journaal combineert bijzondere inzichten in het dagelijks leven en werk van een scheepschirurgijn in de 18e eeuw met een onderhoudend verhaal waarvan de vele anekdotes nog steeds komisch zijn. Aan de regels die hij later met zwarte inkt aan het reisverslag heeft toegevoegd, is te merken dat Veltkamp met veel plezier terugkeek op zijn jonge jaren op zee. Waarschijnlijk bladerde hij het verslag nog regelmatig nostalgisch door.


Rosanne Baars