In roerige tijden, wanneer Nederland behoefte heeft aan een sterke nationale roerganger, vormt Michiel De Ruyter keer op keer een rots in de branding. Maar elk tijdperk creëert echter zijn eigen De Ruyter, waarbij slechts het accent op bijvoorbeeld zijn karaktereigenschappen verschuift.

Het gemis van een held

Na de Franse tijd (1795-1813) is het nationale zelfrespect van Nederland tot een dieptepunt gedaald. Het vaderland zit dringend verlegen om nieuwe helden. In deze periode van opkomend nationalisme heeft ons land echter weinig om trots op te zijn. Na de Belgische Opstand (1830) is Nederland gereduceerd tot een onbelangrijk staatje, dat wel de omvang maar niet de macht heeft van zijn voorganger, de Republiek der Verenigde Nederlanden. Nederland mist inspirerende, eigentijdse helden waarmee de bevolking zich kan identificeren. Helden zoals Nelson in Engeland en Napoleon in Frankrijk. Dit gemis wordt gecompenseerd door terug te grijpen op de grote mannen van de 17de eeuw, zoals Piet Hein, Rembrandt en Michiel de Ruyter.

Een moedig man

Gedurende de hele 19de eeuw wordt De Ruyter ten voorbeeld gesteld aan de jeugd. Hem worden allerlei eigenschappen toegedicht die passen binnen de opvoedingsidealen van die tijd: vaderlandsliefde, moed en bescheidenheid, godvrezendheid en politieke neutraliteit. Tijdens de herdenkingsfeesten rondom het derde eeuwfeest van de geboorte van De Ruyter in 1907 zien we dat de insteek van de festiviteiten verandert. Waar voorheen de nadruk op zijn onberispelijke karakter wordt gelegd en hij als voorbeeld voor de natie in de periode van het nationalisme geldt, nu sprak uit alles het herwonnen zelfvertrouwen van de natie. Men legt nu de nadruk op zijn moed, beleid en trouw en De Ruyters glorie wordt als voorbeeld gesteld voor de stoere mannen bij de marine, de koopvaardij, het reddingswezen en de visserij. Nederland maakt een nieuwe Gouden Eeuw mee die niet onderdoet voor de hoogtijdagen van de Republiek.

Het karakter De Ruyter als ‘bondgenoot van de Duitsers’

Tijdens de Tweede Wereldoorlog maakt De Ruyter een nieuwe periode van ongekende populariteit door, ditmaal bij de nationaal-socialisten. De nazi's zien De Ruyter als de ideale bondgenoot: een onverschrokken held, die zijn hele leven tegen de Engelsen heeft gestreden. Nederland en Duitsland hadden vanuit dat perspectief een gemeenschappelijke vijand. Een wervingsaffiche uit circa 1943 gebruikt het motief van de Slag bij Kijkduin voor eigentijdse propaganda. We zien een U-boot samen met de Zeven Provinciën optrekken naar Londen onder de tekst ’Steeds Dezelfde Vijand 1673-1943’. Zijn karakter wordt op deze manier op vreemde wijze gekoppeld aan de oorlog die de Duitsers voeren en de strijd tegen Engeland.

Of de nadruk nu wordt gelegd op het bescheiden karakter van De Ruyter, zijn moed of zijn heldendaden, elk tijdperk kiest zijn eigen insteek om deze grote naam uit de geschiedenis te eren. Het blijft een karakter waar veel meningen over zijn en zijn daden zullen altijd bekeken blijven worden in de actuele tijdsgeest.

Het Scheepvaartmuseum maakt gebruik van cookies. Meer weten? Lees onze cookieverklaring.