Van de VOC tot Rembrandt van Rijn: wie Gouden Eeuw zegt, denkt al snel aan handel, wetenschappelijke uitvindingen en kunst uit de periode die grofweg samenvalt met de zeventiende eeuw. De welvarende tijd wordt vaak verbonden met de scheepvaart. Maar was het eigenlijk wel echt een ‘Gouden Eeuw'? En waarom?

Gouden Eeuw door gouden handjes

In de welvaart van de Gouden Eeuw speelden inventieve scheepsbouwers een belangrijke rol. Met hun gouden handjes ontwikkelden zij het fluitschip. Dit scheepstype kon met haar bijna rechthoekige ruim en spitse achterkant meer bulkgoederen vervoeren, met evenveel bemanning als een traditioneel schip. De fluit was misschien niet elegant of snel, maar zorgde er wel voor dat de handelaren uit de Republiek tot twee derde goedkoper waren dan hun concurrenten. Dit kwam door de lage loonkosten in verhouding tot het vervoerde gewicht.

Gouden Eeuw door de VOC? Welnee!

Dacht jij altijd dat de Gouden Eeuw tot bloei kwam dankzij de Verenigde Oost-Indische Compagnie? Dat klopt niet helemaal … Een belangrijk deel van de handel die de Republiek dreef vond plaats in het Oostzeegebied en West-Europa. Van de vloot van 2000 schepen, richtten zich 300 op de handel op de Oostzee. Waar deze handel om ging? Vooral om graan. Nederlanders haalden rogge en tarwe uit het gebied, die werd verkocht in Amsterdam en aan andere West-Europese landen. Deze handel was belangrijk voor de voedselvoorziening en vormde de belangrijkste bron van welvaart. Daarom werd deze handel de moedernegotie op de Oostzee genoemd.

Zilver uit de Zee

Niet alleen de moedernegotie bracht geld in het laatje. In het Nederlandse zeewater bevond zich een ware zilvermijn: haringen! De republiek beschikte over een specifiek scheepstype dat de haringbuis werd genoemd. Rond 1600 telde vloot van de Republiek 450 buizen, maar 10 jaar later was dit al 600. Dankzij het kaken van de haring kon de vis aan boord goed geconserveerd worden, zodat de vissers wel een paar weken op zee konden blijven. Helemaal zonder zorgen was het vissersbestaan niet, er lagen altijd kapers op de kust ... 

Hoe zat het nou met de VOC en de WIC?

Als de grootste rijkdom te halen viel in het Oostzeegebied en de Noordzee, hoe zat het dan met de VOC en de WIC? De Verenigde Oost-Indische Compagnie en de West-Indische Compagnie werden opgericht om uit naam van de Republiek schepen te kapen en handelsposten te veroveren op zowel Spanje en Portugal als de bevolking. Als de tegenstander ergens verslagen en verjaagd was, ging de Republiek zelf handel drijven in het gebied. Zo groeide er een wereldwijd handelsnetwerk. Tegelijkertijd ontstond er ook een netwerk waarbinnen wetenschappers en onderzoekers kennis met elkaar uitwisselden en elkaar verrijkten. Onbekende dieren, smaken, kruiden, medicijnen en wetenschappelijke praktijken vonden hun weg over de wereld tot in de rariteitenkabinetten van rijke Amsterdammers. 

Een gouden eeuw voor iedereen?

Lang niet iedereen profiteerde van de weelde tijdens de Gouden Eeuw. Sterker nog, grote groepen mensen werden het slachtoffer van de rijkdom. De trans-Atlantische slavenhandel bereikte haar hoogtepunt in de zeventiende-  en achttiende eeuw. Tot slaaf gemaakte personen uit Afrika en voormalig Nederlands-Indië werden weggerukt uit hun omgeving om op plantages te worden uitgebuit. Lijfstraffen, het scheiden van gezinnen en seksuele exploitatie waren aan de orde van de dag. Slavernij lijkt een ver-van-ons-bed-show, maar als je goed kijkt vind je overal sporen. 

De ‘Gouden Eeuw’?

Het ging de Republiek voor de wind in de zeventiende eeuw, maar de naam ‘Gouden Eeuw’ wordt pas sinds de negentiende eeuw gebruikt. In deze eeuw was Nederland een splinternieuw koninkrijk met Koning Willem I aan het hoofd en geen cent op de bank. Nederland was een klein en onbeduidend land, waar kunstenaars zwolgen in romantiek. Een kenmerk van deze romantische stroming was nostalgie en de zoektocht naar nationale helden. Die zeventiende – gouden – eeuw was, en is soms nog steeds, een bron van fantasieën over een ver verleden.

Lees meer over De Gouden Eeuw

Wij hebben hieronder een aantal interessante artikelen over De Gouden Eeuw verzameld. Breng ook eens een bezoek aan onze tentoonstelling over De Gouden Eeuw in Het Scheepvaartmuseum. 
 

Het Scheepvaartmuseum maakt gebruik van cookies. Meer weten? Lees onze cookieverklaring.