Wie 'gouden eeuw' zegt, denkt al snel aan de schilderkunst van Rembrandt van Rijn en Johannes Vermeer, statige grachtenhuizen, houten zeilschepen met de vlag van de VOC in top of wetenschappelijke uitvindingen zoals de microscoop – en dat alles komt samen in een periode die grofweg samenvalt met de zeventiende eeuw. Deze periode van bloei en welvaart in Nederland is sterk verbonden met de opkomst van de scheepvaart. Maar was het daarmee terecht een ‘gouden eeuw'?

'gouden eeuw' door gouden handjes

De groei van de koopvaardij in de zeventiende eeuw werd mede mogelijk gemaakt door inventieve scheepsbouwers. De scheepsbouw bloeide op vanwege de grote vraag naar meer zeilschepen voor het vervoer van goederen. Niet alleen werden meer schepen gebouwd, ook nieuwe scheepstypen werden ontwikkeld, bijvoorbeeld het fluitschip. Dit scheepstype kon met haar bijna rechthoekige ruim, spitse achterkant en klein dek meer bulkgoederen vervoeren, terwijl met een relatief kleine bemanning kon worden volstaan. Zo kon meer lading worden vervoerd en tegelijkertijd kon worden bespaard op de lonen. Het fluitschip was misschien niet elegant of snel, maar zorgde er wel voor dat Nederlandse handelaren tot tweederde goedkoper waren dan hun concurrenten.

goud uit graan

Dacht jij altijd dat de 'gouden eeuw' tot bloei kwam dankzij de Vereenigde Oost-Indische Compagnie? Dat klopt niet … Het overgrote deel van de handel vond plaats binnen Europa, in het bijzonder met de directe buurlanden rond de Noordzee, de Oostzee en de Middellandse Zee. Deze handel draaide vooral om graan. Nederlanders haalden rogge en tarwe uit het Oostzeegebied, veel meer dan in Nederland tot brood en bier kon worden verwerkt. Een groot deel van dat graan werd in Amsterdam op de beurs doorverkocht aan buitenlandse handelaren en vervolgens vervoerden Nederlandse schepen dit graan naar bestemmingen in West- en Zuid-Europa. Omgekeerd werden producten als wijn, zout, zuidvruchten en olijfolie vanuit Zuid-Europa in Nederlandse schepen via Amsterdam naar de Oostzee vervoerd. De graanhandel was daarmee de belangrijke motor voor de economische groei van de Republiek en van Amsterdam in het bijzonder. Daarom werd de handel in Oostzeegraan ‘de moedernegotie’ genoemd.

zilver uit de zee

Niet alleen de handel met de Oostzee bracht geld in het laatje. Op de Noordzee bevond zich een ware zilvermijn: haringen! Dankzij het kaken van de haring kon de vis aan boord beter en langer worden geconserveerd, zodat de vissers wel een paar weken op zee konden blijven. Dat maakte haring tot een aantrekkelijk handelsproduct. Rond 1600 telde de Nederlandse vissersvloot van de 450 haringbuizen, 10 jaar later was dit al 600. Helemaal zonder zorgen was het vissersbestaan niet, er lagen altijd stormen of kapers op de kust. In de drie oorlogen tussen Nederland en Engeland die tussen 1652 en 1674 werden uitgevochten waren de onbewapende Nederlandse goederenschepen en vissersschepen vaak het doelwit van Engelse kaperschepen.

hoe zit het dan met de VOC en de WIC?

Als de grootste rijkdom uit de handel met het Oostzeegebied en de Noordzee kwam, hoe zit het dan met de VOC en de WIC? De Vereenigde Oost-Indische Compagnie en de West-Indische Compagnie werden opgericht in 1602 en 1621, tijdens de tachtig jaar durende oorlog tussen Nederland en Spanje. De gedachte achter de oprichting van de twee handelscompagnieën was dat de oorlogsvoering buiten Europa kon worden uitbesteed aan bedrijven. Aandeelhouders investeerden geld dat de VOC en WIC gebruikten om oorlog te voeren tegen Spaanse en Portugese schepen, forten en andere bezittingen in Azië, Afrika en Amerika. Was de vijand eenmaal verslagen en verjaagd, dan nam de VOC of WIC zijn plaats in en ging zelf handel drijven met de lokale bevolking: zo leverde de oorlog Nederlandse beleggers zelfs winst op. De grootste groei van het handelsnetwerk van de VOC en de WIC vond plaats voor het jaar 1648. In dat jaar werd vrede gesloten tussen Nederland en Spanje.

een 'gouden eeuw' voor iedereen?

Lang niet iedereen profiteerde van de welvaart en bloei tijdens de 'gouden eeuw'. Sterker nog, grote groepen mensen werden zelfs het slachtoffer van de rijkdom. De groeiende vraag in Nederland en Europa naar specerijen, porselein, koffie, thee, suiker, cacao, katoen of tropische houtsoorten leidde tot een maritiem handelsnetwerk dat de wereld voor het eerst geheel omspande. In Azië maakte de VOC echter misbruik van haar handelsmonopolie en dwong soms met geweld alleen voor het bedrijf gunstige handelsvoorwaarden af en werden lokale gemeenschappen onderdrukt met ontwrichting van hele economieën als gevolg. Langs de kust van Noord- en Zuid-Amerika en in het Caraïbisch gebied verschenen uitgestrekte plantages waar op grote schaal producten voor de Europese markt werden verbouwd. De Europese eigenaren van de plantages zochten goedkope arbeidskrachten en meenden die te vinden in tot slaaf gemaakte Afrikanen die massaal per schip van Afrika naar Amerika werden vervoerd. De tot slaaf gemaakte personen uit Afrika werden weggerukt uit hun vertrouwde omgeving en gescheiden van hun families om gedwongen te werken op verre plantages aan de andere kant van de oceaan.

de uitvinding van de ‘gouden eeuw’

Het ging de Nederlandse Republiek voor de wind in de zeventiende eeuw, maar de naam ‘gouden eeuw’ wordt pas in de negentiende eeuw voor het eerst gebruikt. In deze eeuw werd Nederland een koninkrijk met Koning Willem I aan het hoofd maar met geen cent op de bank. Nederland was in politiek opzicht een klein en onbeduidend land geworden, waar kunstenaars en schrijvers zwolgen in romantiek. Een kenmerk van deze romantische stroming was nostalgie en de zoektocht naar nationatenle helden en trots. Die werden gevonden in de zeventiende eeuw. Die zeventiende – gouden – eeuw was, en is soms nog steeds, een bron van fantasieën over een ver verleden.

ervaar de zeventiende eeuw in het scheepvaartmuseum

In Het Scheepvaartmuseum vind je een aantal tentoonstellingen waarin de zeventiende eeuw aan bod komt.

lees meer over de zeventiende eeuw

Wij hebben hieronder een aantal interessante artikelen over de 'gouden eeuw' verzameld. 

Het Scheepvaartmuseum maakt gebruik van cookies. Meer weten? Lees onze cookieverklaring.