Het verhaal over het populairste kinderkledingstuk

Ruim honderd jaar bepaalde het kindermatrozenpak het modebeeld. De vijfjarige Pieter Hendrik Schröder (1900-1983) uit Alkmaar had ook een exemplaar in bezit. Omstreeks 1905 poseerde hij met zijn zus Diete (1899-1973) in de fotostudio van J.W. Buys. De foto is onlangs door Pieters kleindochter Heleen van den Bergh geschonken aan Het Scheepvaartmuseum.

De geschiedenis van het kindermatrozenpak

Het matrozenpak van Pieter is een gestreepte variant op het blauwwitte pakje dat in 1846 werd gedragen door de Britse kroonprins Albert Edward, ‘Bertie’, de latere koning Edward VII. Bertie droeg het aan boord van het koninklijke jacht Victoria and Albert, tot grote vreugde van de dienstdoende officieren en matrozen. Het was destijds een ongebruikelijke keuze van koningin Victoria om haar zoon in een matrozenpak te steken. Prinsen en jongens uit adellijke kringen droegen doorgaans miniatuurversies van officiersuniformen, als voorbereiding op hun toekomstige rol als militair leider. Toch gingen kinderen uit de hogere standen al vanaf het einde van de achttiende eeuw ook wel gekleed in matrozenpakjes – een ontwikkeling die samenvalt met het ontstaan van de internationale kindermode.

De vroegste versies hadden nog niet de kenmerkende braniekraag met V-hals en witte strepen. Matrozen – en dus ook sommige kinderen – droegen een lange pantalon, gecombineerd met een blouse met laag uitgesneden hals en plooikraag, een satijnen sjerp en een hoed. De moderne matrozenkraag werd rond 1828 ingevoerd bij de Franse marine en vond later zijn weg naar de matrozenuniformen van vele andere landen, waaronder Nederland. 

Aanvankelijk waren deze pakjes uitsluitend bedoeld voor jongens, gewoonlijk in de leeftijd van twee tot dertien jaar. Tegen het einde van de jaren tachtig van de negentiende eeuw werd de matrozendracht in Nederland ook gangbaar voor meisjes, en dan met name in sportkleding. Zo droegen meisjes en jonge vrouwen veel turn-, tennis- en zeilkleding met een matrozenkraag. Op de foto draagt Diete geen matrozenpak maar een wit jurkje. Hiermee neemt ze de rol aan van een jonge dame die zittend in een bootje wordt voortgepunterd door een jonge matroos. De foto toont daarmee niet alleen de modetrends van die tijd, maar is ook een afspiegeling van sociale rollen in kinderportretten. 

Een populair pak

Waarom kozen ouders ervoor hun kind als matroos te kleden? Eeuwenlang had de matroos een overwegend negatief imago: hij werd vaak afgebeeld als een ruige dronkaard en leek daarmee nauwelijks een geschikt rolmodel voor kinderen. Toch zijn er verschillende verklaringen voor de populariteit van het kindermatrozenpak. Net als bij de opvoeding van een kind, moest ook een matroos worden onderworpen aan een strikte discipline en gehoorzaamheid, om het schip draaiende te houden. In de loop van de negentiende eeuw ontstond bovendien een positiever beeld van de matroos, als ‘ruwe bolster, blanke pit’. Na het zware en soms gevaarlijke werk was er aan boord ook ruimte voor ontspanning, waarbij matrozen zich geregeld gedroegen als uitgelaten kinderen.

Aan het begin van de twintigste eeuw speelde ook de wens van ouders om hun verbondenheid met de nationale marine te tonen een rol. En naast sociale status en de aantrekkelijkheid van marineblauw – een kleur die bijna iedereen flatteert – zijn er nog andere oorzaken voor de langdurige populariteit van deze kindermode. Zo was de afneembare schouderkraag eenvoudig te wassen en vonden volwassenen kinderen in matrozenpakjes vaak schattig. De kinderen zelf waren niet altijd zo enthousiast. Pieter herinnerde zich later dat hij het pakje vreselijk vond omdat het enorm kriebelde. Zijn moeder naaide daarom een extra stukje stof in de manchetten ter verbetering van het draagcomfort. 

Ondanks de eenvoud van het basismodel is in de loop der jaren een grote verscheidenheid aan matrozenpakjes op de markt gebracht. Soms waren het nauwkeurige imitaties van bestaande matrozenuniformen, maar meestal namen de ontwerpers het niet zo nauw. Vooral op de kragen leefden ze hun fantasie uit. Door te variëren konden fabrikanten elk seizoen met nieuwe modellen komen, zonder dat ze de snit van de pakjes zelf hoefden te veranderen. In Nederland bleef het kindermatrozenpak populair tot aan de jaren zestig van de vorige eeuw. Tegen die tijd was er een taboe ontstaan op het openlijk benadrukken van sociale verschillen via kleding. Omstreeks 1965 was de matrozenpakjesmode op sterven na dood. Toch verdween het niet helemaal uit de mode. Zo wordt het onder meer nog gedragen bij verschillende kinderzangkoren, op Japanse middelbare scholen en natuurlijk door Donald Duck.   

Pieter en Diete  

Pieter en Diete kwamen uit een welgesteld gezin in Alkmaar, waar hun vader als arts werkte. Op een vroegere foto van Pieter uit de collectie, eveneens uit de fotostudio van J.W. Besyn, zit de driejarige Pieter – nog zonder matrozenpak – op de rand van hetzelfde punterbootje en voor dezelfde beschilderde achtergrond van een vijverrand. Het kleine jongetje zou later schrijver en historicus worden. In 1932 promoveerde hij op het proefschrift Parodieën in de Nederlandse letterkunde. Ook speelde Pieter jarenlang een belangrijke rol in het culturele leven van Haarlem. Tijdens de Tweede Wereldoorlog verloor hij zijn baan als leraar Nederlands en geschiedenis op de hbs-b in Haarlem omdat hij weigerde de Duitse ariërverklaring te ondertekenen. Hij zat ook in het verzet. Van 1946 tot 1965 was hij Algemeen Secretaris van de Maatschappij tot Nut van het Algemeen, waar hij zich onder meer inzette voor bibliobussen – rijdende bibliotheken die boeken naar dorpen brachten. Voor de AVRO schreef hij meer dan vijftig hoorspelen en toneelstukken voor het amateurtoneel.  

Diete zou later in Alkmaar de charmante katholieke arts Joseph E.A.M. Dierick ontmoeten, van wie ze nog vóór het huwelijk zwanger raakte. Het echtpaar vertrok rond 1925 naar Denekamp in Twente, waar Diete als huisartsenvrouw actief meewerkte in de praktijk van haar man. Uiteindelijk kreeg het echtpaar negen kinderen. 

Dit artikel is geschreven door Isaäc Vogelsang en gepubliceerd in Zeemagazijn, december 2025. Meer weten over het onderwerp?

Lees dan verder in "Het stond je zo schattig", Cultuurgeschiedenis van het matrozenpakje, Ignaz Matthey, in te zien in de bilbiotheek van Het Scheepvaartmuseum.

Oceanista - Fashion & Sea is te zien t/m 12 april 2026.