Vuur voor het water

Transcripts of a Sea door Stephan Vanfleteren

Altijd al was ze een trouwe metgezel, en als het even kon bezocht hij haar. Op de grens tussen land en water vond hij rust, focus en, meer dan eens, een nieuwe koers. Alles werd er tot de juiste proporties teruggebracht. Vijfendertig jaar geleden, toen hij begon als fotograaf, richtte hij zich nog op gebeurtenissen die het wereldnieuws domineerden. Sindsdien verzette hij steeds opnieuw zijn bakens: van documentairereeksen naar portretten en van het stilleven naar het naakt. Waar de zee al die jaren als een stille gids ten dienste stond van zijn artistieke ontwikkeling, werd ze nu zijn muze.

Lokroep van de zee

De Vlaamse fotograaf Stephan Vanfleteren (1969) ontwikkelde een verslavende honger naar de zee toen in maart 2020 de wereld stilviel. Het obsessieve verlangen haar te doorgronden, haar in elke gedaante vast te leggen en, uiteindelijk, haar code te kraken, dreef hem letterlijk de Noordzee in. Niet wanneer de zon scheen, maar bij mist en regen, storm en ontij, bij dageraad, bij valavond of in het volle duister van de nacht. Ergens tussen Domburg en Le Touquet, op maximaal een volle tank van zijn huis in Veurne.

De gang naar de branding verliep al gauw volgens een vaste reeks handelingen. Weersvoorspelling checken, getijdenboekje controleren. Zijn de omstandigheden goed? Dan naar zee. Zo dichtbij mogelijk parkeren. Kijken. Niet twijfelen. Windrichting, windkracht, getij, golfhoogte en maanstand noteren. Je in dat vervloekte neopreen wurmen. Materiaal controleren. Onderwaterhuis bevestigen. Lens schoonvegen. Tijd noteren. Waterstand controleren. Bepalen wanneer het tij keert. Touw aan de trekhaak, of aan een in het zand gedraaide tuinboor, als koord van genade. Deur dicht. Sleutel in het waterdichte hoesje om je nek. En dan, met iedere stap, haar lokroep luider horen. Tot je voeten nat worden, je even naar adem hapt en ten slotte het contact met de bodem verliest.

Vijf jaar lang ging het zo, keer op keer volgens hetzelfde ritueel. Zo volledig ging hij op in zijn onderwerp, zo koortsachtig was zijn begeerte naar de zee, dat hij vergat zijn baard te scheren. Niet langer maalde hij om een vlek, een scheur, een gat in zijn broek. Waarom douchen als je straks in zee dobbert? Feestjes liet hij schieten, zijn zeemansmuts hield hij op. Geen belangstelling voor verre reizen, wel voor windkracht zeven. De zee bracht een focus waarin de buitenwereld niet bestond. Meer en meer raakte hij in zichzelf gekeerd, tot hij, naar eigen zeggen, een eiland werd en geen mens meer wist hoe ver weg hij was. Niet in afstand, maar in waanzin.

Alle dogma’s laten varen

In Transcripts of a Sea toont Vanfleteren de zee in haar vele verschijningsvormen, van gladde waterspiegels, ongrijpbare mistbeelden en onweerachtige dreigingen tot een allesverwoestende of verraderlijk kalme watervlakte. Hij toont haar in het diffuse daglicht, in het halflicht van de schemer – het uur  tussen hond en wolf – of in de schijnsels van perifere lichtbronnen: de maan, schepen, boeien, zeevonk, lichtende nachtwolken, poollicht, dijken en industrie. Naar elementen anders dan licht, lucht en water zul je op zijn foto’s vruchteloos zoeken.

Aanvankelijk probeerde hij de zee zo natuurgetrouw mogelijk vast te leggen, maar gaandeweg besefte hij de onmogelijkheid van die opgave. Want hoe vang je een ontembare zee? Hoe vertaal je een immense watermassa naar een plat vlak? Hoe houd je de horizon recht – als je die al zien kunt? Hoe meet je het licht, stel je scherp en bepaal je je kader als iedere fractie van een seconde de condities veranderen en zich een nieuw spel van kleur, licht en ritme voor je ogen voltrekt?  

Het was de kunst van het loslaten die uiteindelijk tot interessante resultaten leidde. Toeval, mislukking en experiment ontpopten zich tot wapenbroeders; een kleurenblinde sensor, een op hol geslagen autofocus, zoutkristallen, vlekken en spatwater tot welkome smetten op een anders smetteloos blazoen. In Transcripts of a Sea liet Vanfleteren zijn karakteristieke zwart-witpalet en kenmerkende scherpe contrasten varen. Abstractie sijpelde zijn werk binnen. Drijvend in de morsige kleuren van de Noordzee omarmde hij volkomen artistieke vrijheid.

Visdraad

Wie zich overgeeft aan de grillen van de zee, moet over een zekere overmoed beschikken. Geen weldenkend mens zal zich vrijwillig in een storm op zee wagen. Lijd je aan hardnekkige zeekoorts, dan ligt het anders. Een razende storm met zijn allesvernietigende kracht en oorverdovende geraas was voor Vanfleteren zo kolossaal en overweldigend, dat ieder stukje bitterheid in zijn hart plaatsmaakte voor onbeschaamde devotie. Van het dwingende besef dat je aanwezigheid er niets toe doet, gaat een bevrijdende werking uit.

Kijkt een storm je recht in de ogen, een kalme zee is de vijand die je van achteren belaagt. Juist wanneer de zee rustig lijkt, zijn golven en stromingen misleidend. Het verraad loert onder de oppervlakte. Dat ondervond ook Vanfleteren, toen hij op een koude decemberdag samen met filmmaker Basile Rabaey bij Duinkerke het water in liep. De golven waren nog geen anderhalve meter hoog. Het kon wel, al was de zee minder aantrekkelijk dan gehoopt. Rabaey was voor het eerst mee. Hij zou een film gaan maken over een fotograaf en diens ontembare drang naar de zee, zijn poging haar in al haar facetten vast te leggen. Het zou zonde zijn als hij nu onverrichter zaken huiswaarts moest keren. Dus gingen ze.  

De onderstroom rond de strekdam was krachtig en trok het tweetal weg van de wal. De jongere Rabaey, iets dichter bij het land, besloot terug te zwemmen. Vanfleteren lukte dat niet meer. Volledig uitgeput liet hij zich richting de strekdam meevoeren. De golven drukten hem tegen de betonnen wand. In de eerste inkeping trof hij het roestige spoor van de ladder die daar ooit gehangen had. Ook in de tweede hing er geen meer. Drijvend voor de kop van de strekdam werd een visdraad van nog geen halve millimeter dik – misschien wel de scherpste observatie uit zijn leven – zijn redding. De helikopter die na het telefoontje van de vissers was uitgerukt lokaliseerde Vanfleteren en de ver afgedreven Rabaey - ook hij had zich tegen haar sluwheid niet kunnen wapenen. Een reddingboot en een RIB plukten de fotograaf en de filmer uit de armen van de zee.

Vaste grond

Misschien was het een engel op zijn schouder, maar waarschijnlijk hadden zijn Moleskine-schriftjes iets met de goede afloop te maken. Want wat begon als een streven de zee tot in de kleinste bewegingen te kunnen voorspellen – door alle water- en weercondities nauwgezet te noteren – groeide algauw uit tot een door bijgeloof omgeven ritueel. En wie de zee betreedt, weet dat je met bijgeloof beter niet de draak steekt.

366 dagen noteerde hij de kracht en de richting van de wind, het getij, de golfhoogte, de maanstand, overpeinzingen, inzichten, gevoelens. 366 dagen gaf hij zich over aan de zee. Haar bewegingen, licht en reflectie hadden hem volledig gemagnetiseerd. Ze had hem ondergedompeld in een wereld die de zijne niet is. Op het trage ritme van haar golven was hij in trance geraakt, volledig opgegaan in de immense watervlakte. In onvoorspelbare omstandigheden had hij een voorschot genomen op haar wispelturigheid. Hij had zich laten overmeesteren, angst gevoeld, euforie en vrijheid. Ze had zijn dagdromen verstoord, en nog meer zijn nachtrust. Nu was het genoeg. Het vuur voor het water was gedoofd. Het was tijd voor vaste grond.  

De zee was zijn muze en Transcripts of a Sea het meest getormenteerde fotografische project waarin Stephan Vanfleteren zich verloor. Tussen het baksteen van ’s Lands Zeemagazijn hangt ze nu ingekaderd aan museummuren. Stil en bewegingsloos, maar onverminderd overdonderend.  

De fototentoonstelling Transcripts of a Sea is t/m 4 april 2027 in Het Scheepvaartmuseum te zien. In zeven zalen en 81 zeegezichten deelt Stephan Vanfleteren zijn jarenlange fascinatie voor de Noordzee. Zijn beelden, bespiegelingen en herinneringen nodigen uit tot persoonlijke reflectie. Het intieme filmportret The Tide Will Bring You Home van Basile Rabaey volgt Vanfleterens bezetenheid voor het zoute water, de door weer en wind getekende Moleskine-schriftjes zijn de tastbare getuigen van een waanzinnig project. 

Dit artikel is artikel is geschreven door Sara Keijzer en Stephan Vanfleteren en is een voorpublicatie uit Zeemagazijn, dat verschijnt in november 2026.